Historie

Onderstaande historie is geschreven door de werkgroep Hoonhorst van de historische kring Dalfsen. Meer weten of vragen: www.ouddalfsen.nl

1. Inleiding

Door de eeuwen heen komt de naam Hohenhorst-Hoenhorst-Hogehorst-Hoonhorst voor in talrijke akten en geschriften. Niet alleen de schrijfwijze is steeds anders, ook wat er precies bedoeld wordt varieert sterk. Soms wordt het gebruikt als aanduiding van de buitenplaats, dan weer als boeren erf of als aanduiding van buurtschap of dorp.

Heden ten dage zeggen de dorpelingen nog vaak: Ik woon op de Hoonhorst. Ze bedoelen dan niet huize Hoonhorst maar het ( hoger gelegen) dorp.

Naast de buitenplaats was er ook nog een erve Hoonhorst, een boerenbedrijf, waarnaast de “spieker” gebouwd werd. En natuurlijk kregen de bewoners van dat erf vanzelf de achternaam Hoonhorst. Die buitenplaats Hoonhorst is sterk verweven met het latere ontstaan van de parochiekerk en het dorp met die naam.

Maar de buitenplaats “de Hoonhorst”, die in de geschiedenis genoemd wordt, is echter niet steeds de zelfde. Eigenlijk onderscheiden we drie verschillende opeenvolgende huizen:

  • de eerste spieker
  • het eerste adelijk huis ernaast
  • het huidige Huis

De eerste 2 stonden bezuiden de oude vechtsteeg, net als overigens het boeren erf. Daar is weinig meer van terug te vinden in het huidige landschap.
Het huidige huis “de Hoonhorst” staat sinds 1893 ten noorden van de vechtsteeg en ook daar op dat moderne landgoed gingen de veranderingen door.

Over die ontwikkelingen door de eeuwen heen probeert deze kleine geschiedenis een bijdrage tot inzicht te geven.

2. Het prille begin: de Spieker

In 1382 komt de naam Hoonhorst voor het eerst voor in een rekening van het bisdom Utrecht. Het gebied lag in de buurtschap Lenthe, dat al 2 eeuwen eerder genoemd werd als marke.

In de bisschoppelijke rekening wordt vermeld dat:

“Seine Wolterszoon de Hoenhorst to Lenthe mit sinen toebehoren, ghelegen in Daelvessemer kerspel in leen hield “.

Het ging om een zogenaamde Spieker, gelegen op een verhoging ( horst) in het landschap. De bewoning was toen nog gespreid over boerderijen  in het land en het “dorp” Hoonhorst bestond toen nog niet.

Een Spieker was een opslagplaats voor producten die het land voortbracht en dienden als afdracht in natura voor de goedsheer, de eigenaar van het land. Het woord Spieker komt van het latijnse woord “spicarium”, een plaats waar “spicae”(korenaren) werden bewaard. Oorspronkelijk waren ze in hout opgetrokken, maar later ook vaak in steen. Ze stonden veelal bij een boeren erf en de bouw- of huisman werd belast met het toezicht. Om ze nog beter te beschermen werden ze soms omgeven door een gracht. Enkele van deze spiekers groeiden uit tot een voornaam huis. Dit was volgens oude stukken van de gemeente Dalfsen ook met de spieker Hoonhorst het geval.

De betreffende hoge horst lag aan de Oude vechtsteeg, een zogenaamde koningsweg, die de verbinding vormde tussen hof Ierte in Lenthe en hof Archum te Ommen. De hoven waren in het bezit van klooster Essen (een Stift voor adelijke dames) in Duitsland en werden gebruikt voor het bestuur van de landerijen en het innen van belastingen. Toentertijd een belangrijke verbindingsweg dus.

3. Uitgroei tot adelijk verblijf

De Spieker op de hohenhorst komt in 1414 in bezit van Lutgerd van Ittersum en als haar zoon Roelof in 1422 sterft ontstaat er een twist over de erfenis tussen zijn broer Wolf van Ittersum en zijn zwager Wolter van Keppel, gehuwd met Wichmoed van Ittersum. Bij de langdurige ruzie tussen de zwagers worden er meerdere goederen verkocht.

In1474 wordt Otto van Heeckeren, genaamd van Rechteren, eigenaar van gedeelten van de Hoonhorst en werd de spieker dus onderdeel van de havezate van Rechteren en bleef dat gedurende langere tijd.

In 1520 behoorde het toe aan Otto`s zoon Adolf, die Drost van Drente was. Bij diens dood erfde zijn oudste zoon Adolf jr. de havezate Rechteren en zijn jongste zoon Hendrik “dat erve ende goedt genoempt Hoonhorst, daer Jan Geertsen nu op woont”.

Die Hendrik huwde met Johanna van Munster en ze kregen 7 kinderen. Waarschijnlijk was hij het die het eerste huis “de Hoonhorst” liet bouwen in plaats van de oorspronkelijke spieker. Zijn dochter Allegonda woonde in 1626 namelijk in het huis. Maar het was dochter Catharina, die zelf woonde op spieker Nijensteen in Lenthe, die het huis erfde.

Met haar man, Johan van den Clooster, breidde zij het huis aanzienlijk uit. Rond 1636 werd er veel geld geleend van rijke Zwolse burgers. Ingevolge het testament van Johan erfde zijn zoon Hendrik, gehuwd met Josina van Rechteren het bezit van het huis.

4. Verfraaiing en uitbreiding van het bezit

Deze Hendrik en Josina gingen door met investeren in het huis en voegden vele bezittingen toe. In 1661 schonken zij de Overijsselse staten een gebrandschilderd raam met het wapen van Overijssel er in voor de statenzaal. Ze wilden waarschijnlijk in de gunst komen. Ook kochten ze de overige erfgenamen uit.

Maar waarschijnlijk hadden ze financieel iets te hoog gegrepen, want reeds in1664 moesten ze hun goed verkopen.

Eigenaar van het “adelijcke huys, genoemt deHoonhorst, met hoff, bomgoorden, holtgewas endedat erve ende goet van`t huys met de daerby liggende cotterstede, alsoock de parchelen van de hoge ende lege landerien uthet erve, gehieten de Cleinen Hoonhorst” werd Rutger van Haersholte tot Westerveld en Wolfshagen. Hij was dijkgraaf van Salland en Rentmeester van het Graafschap Lingen.

Vaak worden in verband met het huis Hoonhorst de termen “Huys”en “Havezate” genoemd. Het moet wel een aanzienlijk huis geweest zijn met adelijke betimmering in die tijd. Maar een echte Havezate is het nooit geweest. Daarvoor moest er het recht van verschrijving op hebben gerust, hetgeen betekende dat de eigenaar zitting kon nemen als lid van de Ridderschap in de Overijsselse staten, maar dat is nooit het geval geweest.

5. Verbrokkeling en verval

De Hoonhorst is niet veel permanent bewoond geweest. Van Haersholte was militair en had bovendien ook nog zijn havezate Westerveld bij Zwolle waar hij meestentijds verbleef.

In 1675 werd huize Hoonhorst aangeslagen in de belasting voor 3 vuursteden en in het vuurstedenregister van1682 werd het aangeslagen voor 5 vuursteden, maar dat het leeg stond en de mededeling ”begint te vervallen”.

Het huis behoorde toen al aan de dochter van Rutger, Fenne van Haersholte, gehuwd met haar neef Dirk van Haersholte. Ook hun dochter Elisabeth, gehuwd met Kolonel Ambrosius du Tertre, resideerde later niet op de Hoonhorst.

In 1732 huwt hun dochter Bonne Elisabeth du Tertre met Berend Bentinck van Schoonheten. Het huis werd in 1751 gedeeltelijk afgebroken. Het stond toen in de stukken op naam van”du Tartare” ( Bonne du Tertre) en werd nog aangeslagen voor 2,5 vuursteden in het belastingregister.

Vanaf dat moment verkochten de Bentincks het goed geleidelijk in delen. Dit was dus het einde van het oude Huize de Hoonhorst aan de zuidzijde van de vechtsteeg.

6. Verkoop Tempelkamp, ontstaan Parochiekerk

In 1770 werd door Bentinck een stuk land verkocht ( de Tempelcamp) aan de RK gemeente voor de bouw van een Kerkhuis.

Volgens het parochie archief was hier al gekerkt sinds 1740, de tijd dat het katholieke geloof nog in het geheim werd beleden. Nu echter ontstond op de Tempelcamp het eerste Kerkhuis in Salland.

Drost Sloet gaf toestemming voor de bouw onder strikte voorwaarden. Het moest er uitzien als een boeren woning met alleen vierkante vensters en het mocht geen aanstoot geven. Op een schilderij in het bezit van de familie Kappers is er een afbeelding van te zien.

De gelovigen kwamen uit de wijde omgeving en het ontstaan van kerkepaden stamt uit die tijd. De naam Papenallee verwijst hier nog naar, het was de route die de “roomsen” uit Dalfsen namen nadat ze via het “Kleine veer” de vecht waren overgestoken. De eerste brug dateert pas van 1836.

7. Publieke veiling, verkoop en verdeling

In 1790 koopt Jan Gerrits Damman van de weduwe Bentinck op een publieke veiling:

“het spieker Hoonhorst met 2 bouwhuisen en onderhorende landerijen en houtgewassen”voor fl. 3550,- Het huis wordt verder ontmanteld en de grond wordt toegevoegd aan de bezittingen van het erve Hoonhorst.

De weduwe Bouwhuis koopt het bijbehorende erve de Hoonhorst voor fl. 7700,-. Dat huis werd toen nog gehuurd door de weduwe van Hendrik Hoonhorst, die daar mocht blijven wonen.

In 1791 koopt Willem van der Vegt een ander huis uit het bezit dat verhuurd was aan Ritmeester Hubert. Het huis naast het Kerkhof?

In 1821 schenkt Antonij Bouwhuis een perceel grond ten behoeve van het inrichten van een kerkhof. Als hij in 1824 overlijdt bepaalt zijn testament dat Jan Derk Hoonhorst tot 1830 pachter mag blijven op erve Hoonhorst.

8. Verkoop en verdeling erve Hoonhorst en ontstaan van de dorpskern.

In 1834 vindt er wederom een publieke veiling plaats nu van erve Hoonhorst naast het oude verdwenen Huize Hoonhorst gelegen.

Het erve wordt gekocht door de Zwolse koopman Jan Hermannus van Engelen. Ook hij verkoopt in 1837 een stuk land voor uitbreiding van het kerkhof.

Via huwelijk van zijn dochter komt het bezit nu in handen van de Zwolse familie van Royen. Isaac van Royen was toentertijd Commissaris des Konings in Groningen.

In 1850 volgt verkoop en verdeling van erve Hoonhorst (den Cleinen Hoonhorst). En de verkopen van percelen grond gaan door.

In 1856 wordt begonnen met de bouw van een nieuwe kerk. Dit keer een echte kerk die jammerlijk in 1964 werd gesloopt en vervangen door de huidige moderne kerk.

In1859 wordt er grond verkocht aan Pastoor van Dam ( pastoorgrond) die graag bebouwing wil rond de nieuwgebouwde kerk.

In 1860 verkoop van een deel van deze grond aan Albert Fakkert. Hij was waard van café de Klapmuts, naast het kerkhuis. Van huis uit was hij metselaar maar huwde met de waardin, de weduwe Bisschop.

Hij had de grond nodig voor de bouw van een nieuw café, winkel, boerderij en tenslotte een korenmolen.

Met deze bouwwerken wordt de kern van Hoonhorst definitief op de kaart gezet en ontstaat het huidige dorp.

9. Het huidige huis “De Hoonhorst”

In 1893 liet Adrianus van Royen, de zoon van Isaac ( de commissaris des Konings) het huidige huis bouwen ten noorden van de vechtsteeg.
Dat deel bestond, in tegenstelling tot het zuidelijk deel, geheel uit woeste grond en bos en was geaccidenteerd. Op dat gedeelte ( de Belt) liet Adrianus van Royen dus het huis bouwen en op het hoogste punt een theekoepel.
Tijdelijk heeft het huis nog dienst gedaan als uitspanning, maar dat was kennelijk geen succes. Te ver van Zwolle voor te lopen en dus toen alleen voor recreatie per koets of janplezier goed te bereiken.

In 1898 verkocht hij zijn bezittingen alweer in gedeelten:

  • Het gedeelte boven de Vechtsteeg inclusief het daar gebouwde huis kwam in handen van Petrus van Loo, fabrikant te Zwolle.
  • Het gedeelte ten zuiden van de Vechtsteeg werd verkocht aan diverse boeren.
    Hiermee ontstaat dus het landgoed met huize de Hoonhorst nu boven de vechtsteeg, i.p.v. bezuiden de zoals de oude Spieker en haar opvolger.

10. Recente geschiedenis van “de Hoonhorst”.

De nieuwe eigenaar Petrus van Loo had in Zwolle een linoleumfabriek waar vloerbedekking werd gemaakt, de “Vocaleum”. Hij ging niet op de Hoonhorst wonen maar gebruikte het als buitenhuis.

Gebruik in de oorlog

Tegen het einde van de tweede wereldoorlog werd de V2 lanceerplaats verplaatst van de bossen van Hessum naar het landgoed Mataram. Van daaruit werden 78 raketten afgevuurd op o.a. Antwerpen en Londen. De 480 manschappen, die het geheel bedienden en nodig waren voor de afzetting tussen station en lanceerplaats ( spergebied), waren deels gelegerd op de Hoonhorst.

Na de oorlog was de woningnood in ons land zo groot dat huizen die leegstonden gevorderd konden worden voor bewoning.

In 1951 gebeurde dat ook met de Hoonhorst en werd een gezin aangewezen voor onderdak daar.

Van Loo zorgde toen door een woningruil toe te passen dat een van zijn werknemers op de Hoonhorst kwam te wonen. Hij had net een nieuwe salesmanager aangenomen en die zocht een huis in Zwolle en de ruil was tot ieders tevredenheid. En zo vestigde in 1951de familie Alberts zich op de Hoonhorst in het grote huis, terwijl van Loo er een paar kamers aanhield.

Mevrouw Miep Alberts was kunstzinnig, schilderde en maakte boeketten van droogbloemen. Ze zette zich erg in voor het dorp, ontwierp praalwagens voor de Stoppelhaene optochten in Raalte en schilderde huizen en personen uit het dorp op bestelling en maakte o.a. de schildering van de heilige Cyriacus achter in de huidige kerk.. Ook was ze meer dan een kwart eeuw secretaresse van Plaatselijk Belang Hoonhorst.

In 1957 koopt A.E.H. Zubli, de weduwe van Alexander Coenraad van Dedem het huis van de familie van Loo.

Het betreft hier de tak van de van Dedems van de Aalshorst. De mannelijke afstammelingen verwierven een aandeel in het landgoed, maar de vrouwelijke niet. Om toch een plaats in het stamdorp van de van Dedems te creeren voor haar dochters kocht ze dus de Hoonhorst.

In de deal wordt ook geregeld dat de familie Alberts het huis op het goed, gelegen aan de Zwarteweg 17 kan kopen.

Het grote huis wordt wederom gebruikt als buitenhuis, nu van de familie van Dedem, die in Heemstede blijft wonen.

Als de dochters later verkering krijgen en trouwen komen er ook schoonzoons mee op weekend. Een van hen, Baron van Asch van Wijck, laat langs de oprijlaan een oude directiekeet plaatsen die is gebruikt bij het graven van het Noordzeekanaal. Een erfpachtovereenkomst regelt het gebruik van de grond. De keet wordt wit geschilderd en van een rood pannendak voorzien en verandert in een romantische woning, de”Bungalow”.

In 1966 erven de beide dochters het landgoed en daardoor wordt het goed nog verder gesplitst.

  • Constance van Dedem, gehuwd met Ds. P.J.F. van Voorst Vader, krijgt de hoofdwoning, de Hoonhorst.
  • Yvonne van Dedem, gehuwd met Baron van Asch van Wijck, krijgt de bungalow halfweg de oprijlaan.

De sfeer tussen de familieleden is niet altijd optimaal en dat leidt tot oprichting van wat in het dorp genoemd wordt het “ijzeren gordijn” tussen de twee woningen. Ook de inrit wordt aangepast. Huize Hoonhorst krijgt de achteringang aan de Kerkstraat toegewezen en de bungalow de oude oprijlaan vanaf de Zwarteweg. Op de monumentale poort wordt het opschrift “Hohen-Horst”vervangen door “Berken-Horst”.Op de nieuwe poort aan de Kerkstraat komt nu “den Hoonhorst” te staan.

Daarmee is ook het moderne “de Hoonhorst” uiteengevallen in 3 delen, te weten het hoofdhuis, de bungalow en het al eerder verkochte huis aan de familie Alberts aan de Zwarteweg.
Huize de Hoonhorst wordt na het emeritaat van Ds. van Voorst Vader, nu permanent door hem bewoond, de bungalow blijft vakantiewoning en wordt namens Yvonne van Dedem soms verhuurd door mevrouw Alberts.

Zo wordt de bungalow door haar tijdelijk verhuurd aan de familie Stalling, familie van haar man Ber Alberts, die een functie bij een bank in Zwolle had gekregen en op zoek ging naar een passende woning.

In 1975 koopt mevrouw P.Wildervanck de Blécourt, gehuwd met de heer Hans Stalling, de bungalow nadat de bestemming was gewijzigd van tijdelijk in permanent. Wel houdt Yvonne van Dedem een bosperceel uit het bezit, genaamd het hertenkampje, om daar eventueel later een nieuwe woning op te laten zetten.

De bungalow wordt opgeknapt, een schuur met kelder wordt gebouwd en de garage wordt omgebouwd tot atelier. Ernaast komt een kapschuur voor de auto en fietsen. Het is nu een volwaardige woning geworden.

In 1995 komt “de Hoonhorst” te koop i.v.m. het vertrek van de familie van Voorst Vader naar een verzorgingshuis. Onze oud premier Ruud Lubbers koopt het huis om het te gaan gebruiken als vakantieverblijf voor hem en zijn gezin. Ook hier wordt opgeknapt en een stuk aangebouwd volgens een al bestaand plan. Ook wordt er een overdekt bad met sauna gerealiseerd en de tennisbaan vernieuwd.

Het hertenkampje wordt in 2000 door Yvonne van Dedem verkocht aan de zonen van mevrouw Alberts, te weten Berry en Nordwin. Het bouwen van een extra woning op dat perceel zoals Yvonne van Dedem wilde,wordt niet toegestaan door de Gemeente en de Provincie. Het geheel valt onder de Boswet die geen verdere bebouwing toestaat. Daarmee verdwijnt ook de laatste van Dedem bemoeienis met landgoed de Hoonhorst.

In 2002 verkoopt de inmiddels weduwe geworden mevrouw Paula Stalling de bungalow aan de familie W.A. de Bruijn. Ze gaat terug naar Baarn, dichter bij haar kinderen wonen.
De familie de Bruijn laat de oude houten bungalow afbreken en laat er een nieuw huis naar eigen ontwerp zetten. De oorspronkelijke bungalowvorm wordt zo veel mogelijk gerespecteerd. De bijgebouwen blijven gespaard, de tuin wordt gedraaid i.v.m. de inmiddels aangelegde historische loop van de Emmertochtsloot langs de noordkant van het perceel. De ingang van het huis wordt nu aan die kant gesitueerd. Op 26 februari verhuizen ze naar hun nieuwe onderkomen.

In 2014 komt ook de woning van de inmiddels overleden Miep Aberts te koop. Koper is de heer Fons Schrijver, die naast het huis ook het hertenkampje van de erfgenamen koopt.
Hij laat een plan ontwerpen voor een uitbreiding en een grondige renovatie en verduurzaming van het huis.

De werkzaamheden zijn heden in volle gang.